Kto ma obowiązek alimentacyjny

KODEKS RODZINNY I OPIEKUŃCZY - Do płacenia alimentów zobligowani są krewni w linii prostej oraz rodzeństwo. Sąd może nałożyć obowiązek alimentacyjny także na rzecz byłego małżonka oraz pasierba.
Przepisy kodeksu cywilnego obciążają obowiązkiem alimentacyjnym przede wszystkim krewnych. W pierwszej kolejności spoczywa on na pełnoletnich dzieciach i wnukach, a więc osobach należących do kręgu tzw. zstępnych. Jeśli takich osób nie ma (np. gdy uprawnionym jest małoletnie dziecko), bądź nie można od nich uzyskać wsparcia, alimentami obciążeni zostaną wstępni, czyli rodzice, dziadkowie. Od rodzeństwa można domagać się pomocy w ostatniej kolejności. Jeśli istnieje kilka osób, na których równorzędnie spoczywa obowiązek alimentacyjny (np. syn i córka, ojciec i matka, brat i siostra), będą oni płacić alimenty w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym.

Nie zawsze jednak obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych. W razie rozwodu małżonek, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia (lub był niewinny), może liczyć na wsparcie od byłego małżonka.

Rodzice wobec dzieci

Obowiązek alimentacyjny dotyczy zarówno rodziców biologicznych, jak i osób, które przysposobiły (adoptowały) dziecko. To rodzic musi bowiem dostarczać dzieciom środków utrzymania i wychowania. Swoje zobowiązanie może wypełniać nie tylko przekazując pieniądze, ale także dostarczając inne przedmioty, np. wyżywienie, ubrania czy książki. Jednak nie przez całe życie rodzice mają obowiązek łożyć na dziecko. Przesłanką obowiązku alimentacyjnego na rzecz dziecka jest niemożliwość samodzielnego utrzymania się pociechy oraz możliwości finansowo-zarobkowe rodziców. Alimenty trzeba więc płacić dopóki dziecko nie jest w stanie samo utrzymać się. Rodzice mogą zostać zwolnieni od obowiązku alimentacyjnego bez względu na wiek dziecka wówczas, gdy ma ono własny majątek (pochodzący np. ze spadku), z którego dochody mogą pokryć koszty jego utrzymania oraz wychowania.

Uprawniony, który osiągnął pełnoletniość, powinien starać się o zapewnienie sobie utrzymania. Dopiero gdy pomimo tych starań nie jest w stanie zapewnić sobie odpowiednich środków, a dalsza alimentacja nie stanowi nadmiernego obciążenia dla rodziców, obowiązek alimentacyjny zostanie utrzymany.

Przykład 1

Osiągnięcie pełnoletności przez dziecko nie pozbawia go alimentów

Dziecko, które pobierało świadczenia alimentacyjne od ojca, ukończyło 18 lat. Rodzic chce uchylić się od świadczeń alimentacyjnych, argumentując to tym, że chłopiec osiągnął pełnoletność. Niestety ze względu na podejmowaną naukę dziecko nadal nie ma własnych źródeł dochodu.

Rodzic nie może samowolnie zaprzestać płacenia alimentów. Jeśli uznaje, że takie świadczenie nie należy się już dziecku, może wystąpić do sądu o zwolnienie go z tego obowiązku. Sąd weźmie jednak pod uwagę fakt, czy uprawniony wykazuje chęć do dalszej nauki i czy pozwalają mu na to zdolności oraz cechy osobiste. Rodzic może zostać zwolniony z obowiązku świadczeń alimentacyjnych na rzecz dziecka pełnoletniego, jeżeli są one połączone z nadmiernym dla niego uszczerbkiem lub jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się.

Jeśli rodzice uznają, że nie muszą już płacić alimentów, mogą wystąpić do sądu o zwolnienie ich z tego obowiązku (nie mogą samowolnie zaprzestać płacenia).

Ojczym utrzyma pasierba

Dziecko może żądać świadczeń alimentacyjnych także od męża swojej matki, nie będącego jego ojcem. Takie samo uprawnienie przysługuje dziecku w stosunku do żony swego ojca, nie będącej jego matką. Jeśli więc jeden z biologicznych rodziców zawarł związek małżeński z inną osobą niż drugi rodzic, dziecko może żądać alimentów od małżonka swego biologicznego rodzica.

Ta zasada ma zastosowanie, jeśli płacenie takich alimentów przez ojczyma odpowiada zasadom współżycia społecznego (np. ojczym ma duże możliwości zarobkowe, a mimo to nie łoży na pasierba). Z przepisu tego mogą skorzystać dzieci, tylko wówczas, gdy nie mają możliwości uzyskania świadczeń alimentacyjnych od swoich rodziców ani dziadków.

Dziadek płaci na wnuka

W razie niemożności uzyskania alimentów od rodzica można dochodzić ich od osób zobowiązanych w dalszej kolejności, tj. od dziadków. Obowiązek alimentacyjny babci lub dziadka powstanie np. gdy rodzice dziecka zmarli (chyba że dziecko zostało adoptowane). W takiej sytuacji obowiązek alimentacyjny najczęściej będzie wypełniany poprzez utrzymywanie i wychowanie dziecka. Jednak dziadkowie będą musieli łożyć na utrzymanie wnuka również w sytuacji gdy rodzic nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od rodzica na czas potrzebnych dziecku środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

Niekiedy sytuacja może się odwrócić i to wnuki będą musiały pomóc w utrzymaniu dziadków. Obowiązek alimentacyjny względem dziadków powstanie jednak dopiero po ziszczeniu się pewnych warunków. Po pierwsze, dziadek lub babcia muszą znaleźć się w ciężkiej sytuacji materialnej. W pierwszej kolejności do alimentacji zobowiązane są jednak dzieci. Dopiero jeśli one nie miałyby zdolności alimentacyjnej w całości lub w części, zobowiązanymi w odpowiednim zakresie stają się pełnoletnie wnuki. Gdyby dziadkowie nie uzyskali alimentów ani od swoich dzieci, ani od wnuków, wówczas obowiązek alimentacyjny powstanie po stronie rodzeństwa dziadka albo babci.

Przykład 2

Na dziadkach będzie ciążyć obowiązek alimentacyjny

Matka wychowuje samotnie dziecko. Ojciec, który obecnie przebywa w zakładzie karnym, uchyla się od płacenia alimentów, twierdząc, że nie tylko nie ma dochodów, ale też żadnego majątku. Matka wystąpiła o alimenty dla córki do rodziców swojego męża, czyli dziadków dziecka, którzy pobierają wysoką emeryturę.

W takiej sytuacji sąd zasądzi alimenty od dziadków, mimo że obowiązek obciąża bliższych stopniem wstępnych przed dalszymi. Ponieważ osoba zobowiązana w bliższej kolejności (czyli ojciec dziecka) nie jest w stanie wywiązać się ze swoich obowiązków, powstanie obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności.

Jeśli dziadkowie płacą alimenty na dziecko, ponieważ uzyskanie ich od rodzica na czas jest połączone z nadmiernymi trudnościami, mogą wystąpić w stosunku do zobowiązanego rodzica z roszczeniem regresowym. Oznacza to, że mają prawo do zwrotu wypłaconych alimentów.

Dzieci pomagają rodzicom

Pełnoletnie dzieci mogą być zobowiązane do płacenia alimentów swoim rodzicom, jeśli ci znaleźli się w niedostatku. Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego w niedostatku znajduje się ten, kto nie może własnymi siłami zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb (czyli zapewniających normalne warunki bytowania, odpowiednie do stanu zdrowia i wieku) w całości lub w części. Rodzic nie musi więc czekać na pomoc dziecka do czasu, aż nie będzie miał żadnych środków do życia. Jeżeli uprawniony do takiej pomocy jest w stanie zaspokoić swoje potrzeby tylko w części, obowiązek alimentacyjny obejmuje pozostałą część. Obowiązek alimentacyjny dziecka względem rodzica nie musi polegać na przekazywaniu mu kwot pieniężnych. Może być wykonywany poprzez dostarczanie rodzicowi żywności, ubrania, lekarstw.

Przykład 3

Sąd przyzna matce alimenty w nierównej wysokości

Znajdująca się w niedostatku matka wystąpiła o zasądzenie alimentów od trójki swoich dzieci, które nie interesują się jej losem. Najstarsza córka ma rodzinę i zarabia niewiele. Młodsza jest samotna, ale osiąga wysokie dochody. Najmłodszy syn z powodu choroby pobiera rentę.

Najprawdopodobniej sąd przyznał matce alimenty tylko od dwóch córek, a w dodatku zobowiąże je do uiszczania świadczeń w nierównej wysokości. Samotna córka osiągająca wysokie dochody zostanie zobowiązana do płacenia alimentów w kwocie np. 600 zł, natomiast najstarsze dziecko będzie musiało przekazywać matce miesięcznie kwotę np. 300 zł. Ich brat, który utrzymuje się jedynie z renty, prawdopodobnie nie zostanie obciążony alimentami.

Kiedy płaci rodzeństwo

Rodzeństwo (zarówno naturalne, jak i przyrodnie) zajmuje ostatnią kolejność wśród osób zobowiązanych do alimentacji na rzecz krewnych. Jeżeli rodzice nie są w stanie sprostać obowiązkowi płacenia alimentów na rzecz dzieci, uprawnieni mogą żądać alimentów od dziadków. Gdy i ta droga okaże się bezskuteczna, do alimentacji będzie zobowiązane pełnoletnie rodzeństwo. Brat lub siostra są zobowiązani do alimentacji w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Rodzeństwo może jednak uchylić się od alimentacji, jeżeli wiąże się ona z nadmiernym uszczerbkiem dla niego lub dla najbliższej rodziny. Najbliższa rodzina zobowiązanego to jego małżonek, dzieci, a w niektórych wypadkach także rodzic będący na jego utrzymaniu.

Alimenty byłego małżonka

Nie zawsze obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej.

Małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, może żądać alimentów, pod warunkiem że znajduje się w niedostatku. Taka sytuacja zaistnieje więc w sytuacji, gdy rozwód orzeczono z wyłącznej winy drugiego małżonka albo z winy obu stron. Wysokość alimentów jest wówczas uzależniona od możliwości majątkowych i zarobkowych zobowiązanego oraz od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego.

Jeżeli jeden z małżonków został uznany wyłącznie za winnego rozkładu pożycia, a rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego, sąd może orzec, że małżonek wyłącznie winny ma obowiązek przyczyniać się w odpowiednim zakresie do zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb małżonka niewinnego. Taki obowiązek będzie istniał nawet, gdyby małżonek niewinny nie znajdował się w niedostatku. Jednak alimenty zostaną zasądzone tylko i wyłącznie na żądanie małżonka uprawnionego do ich pobierania. Bez stosownego wniosku nie zostaną przyznane.

Obowiązek dostarczania środków utrzymania małżonkowi rozwiedzionemu wygasa w razie zawarcia przez tego małżonka nowego małżeństwa.

Przykład 4

O wykonalności wyroku polskiego sądu orzeknie sąd zagraniczny

Matka zostawiła dziecko z ojcem i wyjechała do Niemiec. Tam ma stałą, dobrze płatną pracę, ale mimo to nie płaci alimentów. Ojciec mieszkający z dzieckiem w Polsce chce wyegzekwować świadczenia.

Aby było to możliwe, osoba uprawniona do alimentów lub jej przedstawiciel ustawowy (w tym przypadku ojciec) musi skorzystać z tzw. konwencji nowojorskiej. Zgodnie z nią najpierw ojciec będzie musiał uzyskać wyrok sądu polskiego, nakładający na matę dziecka obowiązek płacenia alimentów. Następnie sąd okręgowy właściwy ze względu na miejsce zamieszkania uprawnionego prześle do sądu niemieckiego, w imieniu osoby uprawnionej dokumenty upoważniające do przeprowadzenia egzekucji w celu uzyskania alimentów. Na podstawie tych dokumentów sąd zagraniczny wyda orzeczenie o wykonalności wyroku sądu polskiego. Jeżeli dłużnik nadal nie płaci alimentów, wyrok trafi do miejscowego organu egzekucyjnego, który rozpocznie procedurę egzekucyjną.

Ważne!

Jeśli nie można uzyskać alimentów od rodzica, do ich płacenia będą zmuszone osoby zobowiązane w dalszej kolejności, tj. dziadkowie oraz dorosłe rodzeństwo dziecka

Podstawa prawna

Ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. nr 9, poz. 59 ze zm.).

Daria Stojak
daria.stojak@infor.pl
Strona oglądana: 23334 razy.

Rejestr zmian

Wytworzył:brak danych, data: brak danych r., godz. brak danych
Wprowadził:Adam Podemski, data: 01.10.2010 r., godz. 10.25
Ostatnia aktualizacja:Adam Podemski, data: 01.10.2010 r., godz. 10.25
Rejestr zmian:
CzasAdministratorOpis zmiany
01.10.2010 r., godz. 10.25Adam PodemskiDodanie strony

Stopka

© 2012 Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie
Zawartość merytoryczna: GRAŻYNA WALCZYK, e-mail: biuro@pcprgrodzisk.pl
Projekt: INFOSTRONY - ADAM PODEMSKI, e-mail: adam.podemski@infostrony.pl
Serwis uruchomiono 30 kwietnia 2009 r.